مرؤظ ئازاديي خؤي فرؤشتووة

 كريشنا مؤرتي

مرؤظ ئازاديي خؤي فرؤشتووة

سةرةتايةك بؤ تيَرِوانيني كريشنا مؤرتي سةبارةت بة ذيان و مردن، ئازادي و ئةوين، هةلاَتن لة خود و ثةيوةندي نيَوان بةهاو خوو…

 

 زنجيرةي كتيَبي دةزطاي ضاث و ثةخشي سةردةم

كتيَبي طيرفاني ذمارة (55)

سةرثةرشتياري طشتيي زنجيرة

ئازاد بةرزنجي

 مرؤظ ئازاديي خؤي فرؤشتووة

نووسيني: كريشنا مؤرتي

وةرطيَرِاني : ياسين عومةر

بابةت: ليَكؤلَينةوةي عيرفاني

بةرِيَوةبةري هونةري: شيروان تؤفيق

مؤنتاذي كؤمثيوتةري: سةيران عةبدولرةحمان

هةلَةضني: وةرطيَرٍِ

ذمارةي سثاردن: (569)ي  2004

مافي لة ضاثدانةوةي ئةم  كتيَبة بؤ  دةزطاي ضاث و ثةخشي سةردةم ثاريَزراوة

 

ثيَرِست

ثيَشةكي                          7

ئامانج لة خؤناسي ضيية؟                 9

هةلاَتن لة خود..                     23

ثةيوةنديي بةها و خوو..                 30

هةلَبذاردن و ئازادي..                      36

مردن ضيية وا مرؤظ دةبيَت ليَي بترسيَت؟ 48

من لة مردن دةترسم، مردن ضية؟              61

بؤضي لة مردن دةترسين؟                66

تا لةكات و ئةوين نةطةين، لةمردن ناطةين        69

ئةطةر بة يةقينةوة دةستثيَبكةيت،

بة نايةقين دةطةيت..                          83

 

 

ثيَشةكي

جيدؤ كريشنا سالَي 1895 لة هندستان لةدايكبووة. لة سيانزة سالَيدا لةلايةن ئةنجومةني تيوسفييةوة وةك مامؤستايةكي جيهاني بؤ طواستنةوةي رِيَنمايي ثيَويست هةلَبذيَردرا، كةسيَك كة ثيَشتر دةركةوتني رِاطةيةنرابوو. كريشنا مؤرتي دواتر وةك مامؤستايةكي بة توانا و شيَلطير و لة باسكردننةهاتوو دةردةكةويَت، كة قسة و نووسينةكاني وابةستةي هيض ئاينيَكي تايبةتي، ض خؤرهةلاَتي و ض خؤرئاوايي نةبووة، بةلَكو جيهاني بووة. كريشنا سالَي 1929 ليَبرِاوانة، نكولَي لة ويَناي مةسيحئاسايانةي خؤي كرد و بةشيَوةيةكي وروذيَنةرانة ئةو رِيَكخراوي ثارةدارييةي شةرمةزاركرد كة بة ضواردةوريدا دروستببوو  و رِايطةياند كة (هةقيقةت ولاَتيَكي بص شةقام)ة و ناتوانريَت لة رِيَطةي هيض جؤرة ئايين يان فةلسةفة ياخود حزبيَكي رِةسمييةوة  ليَي نزيك ببينةوة.

كريشنا مورتي، لةوةبةدوا و بةدريَذايي تةمةني، ئةو بؤضوونةي رِةتدةكردةوة كة كةساني دي هةولَياندةدا جيَطة و مةقامي رِؤحيانةي  بدةنة ثالَ. ئةو لةهةموو جيهاندا بيَشومار طويَطري بةرةو لاي خؤي رِاكيَشا، بةلاَم بانطهةلَخةري هيض جؤرة مةرجةعيةتيَك نةبوو، هةروةها خوازياري هيض جؤرة موريديَك نةبوو و هةميشةش تةنيا وةكو كةسيَكي ئاسايي لةطةلَ كةساني بةرامبةريدا طفتوطؤي دةكرد. ضةقي قورسايي رِيَنماييةكاني هاتنةدي ئةو طؤرِانكاريية رِيشةييانةي كؤمةلَطة بوو كة تةنيا لة رِيَي ئالَوطؤرِثيَكهيَنان لة خودئاطايي تاكةوة دةتوانيَت بةديبيَت. ئةوةي كريشنا مؤرتي جةختي بةردةوامي لي دةكردةوة، ثيَويستي بة طرنطيي خؤناسي، ثةيبردن بة ثايةداريية ئايينية دياريكراو و جياكةرةوةكان و مةرجبةندبووني مليطةرايانة هةبوو. ئةو هةميشة ثيَداويستيي دةستبةجيَي ئازادي و سنطفراواني و دةستبةجص وةطةرِخستني "ئةو وزة لة تةسةورنةهاتووة شاراوةيةي ثانتايي فراواني ميَشك"ي وةبيردةهيَنايةوة. وادةردةكةويَت ئةم وزةية، هةمان سةرضاوة و كانطاي داهيَناني خودي ئةو بووة، و بؤ سةقامطيريي ثةيوةنديي لةطةلَ كؤمةلَيَكي ئاوا جؤراوجؤري مرؤظةكاندا وةك كليلي ضارةسةركةر بووة.

كريشنا مؤرتي، تا سالَي 1986، واتة تا سالَي كؤضي دواييشي، بص ثسانةوة لة سةرتاسةري جيهاندا لةطةلَ كةساني تردا طفتوطؤي كرد. قسة و طفتوطؤ و دةستنووس و نامةكاني لةتويَي زياتر لة 60 كتيَبدا كؤكراونةتةوة.

 

ئامانج لة خؤناسي ضيية؟

بؤضي بة دواي خؤناسيدا دةطةرِيَين؟ دةمانةويَت ض شتيَك بناسين؟ خود ياني ضي؟ ناسيني خود ض دةرديَكي ئيَمة تيماردةكات؟ ئايا لةم رِيَطايةدا رِاستطؤين يان بةدواي سةرطةرمييةكي تازةدا دةطةرِيَين؟ بةم ثيَية، سةرةتا بةرلةوةي ثص بنيَينة ئةم رِيَطا دذوارةوة، دةبيَت وةلاَمي ئةم ثرسيارانة بزانين. ئةطةرنا، ماوةيةك لة كاتي خؤمان بةفيرِؤدةدةين! رِةنطيشة سةرليَشيَوانيَكي زؤرترمان ببيَت بة تووشةوة.

زؤر بة سادةيي و بة كورتي مةبةستي ئيَمة لة خؤناسي ئةوةية كة ناكؤكيةكاني ناوةوةي خؤمان بناسين؛ ئةو ناكؤكيانةي ئارامييان لي هةلَطرتووين، بةلاَم ئايا ناسيني ئةم ناكؤكيانة دةرديَكي ئيَمة دةرمان دةكةن؟ وةلآمةكة بةدلَنياييةوةو بةشيَوةيةكي يةكجارةكي نةخيَرة.

بيَطومان ئةطةر مةبةسمان بيَت ناخي خؤمان بثشكنين، دةبيَت لة جيهاني ناوةوةي خؤمان بةئاطابين و بزانين رِةطورِيشةي دلَةرِاوكيَكانمان لةكويَداية؟ هؤكاري ترسةكانمان ضين؟ رِق و تورِةييةكانمان لةكويَوة ديَن؟ لةبةرئةوةي ئةم ميكانيزمة لة بووني ئيَمةدا دروست بووة. ئةمرِؤ ئيَمة بةم تايبةتمةندييانةوة ذيان دةبةينةسةر و ئةواني تر(خةلَـك)يش لة دةوروبةرمان بةم تايبةتمةنديانةوة مامةلَةمان لةتةكدا دةكةن. هةرضةندة ليَكجوداكردنةوةي هةستةكان و ئارةزوةكان لةخؤناسيندا برِيَك بة لارِيَماندا دةبات، بةلاَم ناضارين سةرةتا هةنديَك بةلارِيَدا برِؤين تا كاتيَك هاتينةوة سةر رِيَطةي بنةرِةتي، لةطةرِانةوة بؤ لارِيَكان خؤمان بثاريَزين!

لة بنضينةدا بزاوتي ئيَمة بؤ ذيان، بزاوتيَكة لةسةر فةلسةفةي بكوذة تا خؤت زيندو بميَنيتةوة رِاوةستاوة. رِةنطة هةندي لة ليَكؤلَةران و خويَنةران رِةخنةبطرن و بلَيَن ئيَمة ذيان وا نابينين. دةلَيَين ئةوةي كة دةستي لة بةربةرةكاني  كيَشابيَتةوة، نابيَت ضيدي بة ناكؤكي ذيان بةريَتة سةرو دةبيَت  لةطةلَ خةلَكيدا سازشي هةبيَت. بونةوةريَكي ئاوا بص رق و كينةية، هيض ترس و تورِةيي و سوكيَتي تيادا نيية، مرؤظيَكة بص طرص و طؤلَ و بيَ سنور هةست بة ئاسودةيي دةكات و لةخؤوةرِا سةرمةست و دةمبةثيَكةنينة.. بةلاَم ئايا لة دنياي ئيَمةدا  بةرِاستي دةتوانريَت لةم جؤرة كةسانة ببينريَن؟ بيَ ئةوةي بمانةويَت بةشيَوةيةكي رةها قسةبكةين، دةلَيَين ئيَمةي مرؤظ زؤربةمان طرفتاري ناكؤكي و دةرطيريي دةرونين. كةواتة دةمانةويَت دنياي شتة ناكؤكةكان بناسين و ئةطةر بكريَت خؤمان لةو ناكؤكيانة رزطاربكةين، تا لةم تةمةنة كورت و تيذ تيَثةرِةدا تووشي ئةم هةموو ئازار و ضةرمةسةرييانة نةبين. ئيَستا لةكويَوة قسةوباس لةمةرِ خؤناسي دةست ثيَبكةين؟ تاقة دةرونناسيَك كة ناكؤكية ناوةكيةكاني مرؤظي رِيَك وةكو ميناتؤريَك ويَنةكيَشاوة، خاتوو (كارن هؤرناي)ية. ئيَمة سيستةمي دةرونناسيةكةي ئةو دةهيَنين كة دةتوانيَت لة دواجاردا لةخؤناسي ئيَمةدا كاريطةر و بةسود بيَت، بةلاَم هةر لةم هةنطاوي يةكةمةوة دةلَيَين خاتوو هؤرناي بة حةزو ئارةزوو و هةستة ناكؤكةكانمان دةناسيَنيَت و ميكانيزمي بةرطرييةكانمان لةبةرامبةر خةلَكيدا نيشان دةدات و رِيشةي تورِةييمان ئاشكرادةكات. هةروةها باس لة ناكؤكية بنضينةييةكانمان دةكات، كة بة كاكلَةي طرفتة رؤحيةكانماني دةزانيَت و بةجؤريَك لة جؤرةكان لةمةرِ خودي رِاستةقينةو خودي نمونةيي قسةدةكات، ثةردة لة رِوي نافةرماني لة خودو خؤسةرزةنشتكردنةكانمان هةلَدةمالَص، بص ئارامي و دلَةرِاوكيَكاني خؤمانمان نيشان دةدات و بةرِيَطةيةك لة ريَطةكان ترسةكانمان شيكار و شيتةلَ دةكات. لة رِاستيدا بة رِؤشني لةمةرِ نيشانةو ئاكامةكاني ئةم ناكؤكيانةمان دةدويَت.

سةرباري هةموو ئةمانة، ئةوةي بةم سيستمة خؤي دةثشكنص و لةخؤي دةكؤلَيَتةوة، دواجار بةدةستي بةتالَ دةطةرِيَتةوة. ضونكة ئةطةرضي خؤي دةناسيَت، زانياري لةسةر هةستيارييةكاني خؤي بةدةستديَنيَت، ترسةكاني خؤي بةرِووني دةبينيَت، بةرِوني هةست بة خؤبةكةمزانين دةكات، لةكاتي خؤيدا ميكانيزمةكاني بةرطري خؤي دةبينيَت، ئةو ناكؤكية ناوةكييةكانةي خؤي دةبينيَت كة لة كيَشمةكيَشي ئةم حةزو ئارةزو و هةست و باوةرِانةوة رِودةدةن، كةضي هيضي لةدةست نايةت. واتة تةنها لة كؤتايي رِيَطةكةدا سةيردةكات رِيَطاكةي روناككردؤتةوةو ئةم دياردة خةيالَييانة دةبينيَت و لةم ناسينةي خؤي سةرسام دةبيَت، بةلاَم ئةم ناكؤكيانة هةروا لةجيَي خؤياندا ماونةتةوة. هيَندة نةبيَت كة بةجؤريَك لةجؤرةكان لة بوونيان ئاطاداربؤتةوة. جاريَك لة خاتوو كارن هؤرناي دةثرسن ئيَوة ئةم هةمووة لةمةرِ تايبةتمةنديية دةرونييةكاني مرؤظ قسةدةكةن و زؤر ورديش دةدويَن و رةنطة جطة لة ئيَوة هيض تويَذةريَكي دةروني نةيتوانيبيَت بةم جؤرة قولَة بة وردةكارييةكاني ناوةوةي مرؤظدا رِؤضوو بيَتة خوارةوة، بةلاَم ئةي بؤضي لةمةرِ ريَطةي رزطاربوون لةم ناكؤكيانة نادويَن. خاتوو هؤرناي لة وةلاَمدا دةلَيَت هةر ئةوةندةي ناكؤكيةكاني ناخي خؤت ناسي ئةوة خؤي لة خؤيدا دةرمانة[1]. خاتوو هؤرناي لةبةر يةك هؤ رِاست دةبيَذص، ئةويش ئةوةية كة ناسين زةمينةي ضارةسةركردن ئاسان دةكات، بةلاَم ناكريَت ئةوة قبولَبكريَت كة ئةمة كتومت ضارةسةرةكة بيَت، ضونكة زؤريَك لةو كةسانة، كة بؤ ناسيني ناكؤكية ناوةكيةكاني خؤيان سود لة دةرونشيكاري وةردةطرن، نةخؤشن، لةبةر ئةوةي هةمووان دوضاري ئةم ناكؤكيانةن. بةم ثيَية، ئةم وشةية لةروي دلَنياييةوة بةكاردةهيَنم- بؤ ضارةسةر كردني خؤيان سوديان لةم سيستةمة وةرطرتووة، سةرئةنجام دوضاري سةرليَشيَوان بوون. ئةم شيَوازة رِيَك دةمخاتةوة يادي كتيَبي (سيزيف) ي ئةلبيَر كامؤ. يان ضيرؤكي ئةو ميَرولةيةي كة بةوثةرِي ناخؤشييةوة دةنكة تؤويَك تا سةري سةرةوةي ديواريَك دةبات و دوبارة دةنكة تؤوةكة لة سةرةوة دةكةويَتة خوارةوةو ئةم كارة هةزاران جار دوبارةدةكاتةوةو هةميشة سةرسامة كة بؤضي كارةكة كؤتايي نايةت! لة سيستةمي دةرونشيكاري خاتوو هؤرنايدا هيض كاتيَك كار كؤتايي نايةت و هةميشة مرؤظ لة سةرةتاي كارةكةداية! ئةطةرضي زانياريطةليَكي دةربارةي ثيَكهاتي دةروني خؤي و خةلَكي بةدةستهيَناوة. هةندص جاريش ئةوانةي توتيئاسا سودي لي وةردةطرن لة هةموو تاقيكردنةوةيةكدا روبةرِوي شكست دةبنةوة!

 

سةرجةمي سيستةمة دةرونشيكارييةكةي خاتوو هؤرناي لة كتيَبي "ناكؤكيةكاني ناوةوةمان"دا دةبينين، كة زؤر رون و رِاشكاوانة هاتووة. كورتةكةي ئةوةية كة: "رِةط و هةستةي تورِةيي لة مندالَدا لةلايةن كةساني دةوروبةرةوة دروست دةبيَت. بةم واتاية بة هؤي سوكايةتي و سوك كردن، ترساندن، ستةم، زؤرليَكردن، زؤر بلَيَيي، سةختطيري، طويَنةدان بة لاوازيية سروشتيةكاني مندالَ و حةز و ئارةزووة تايبةتييةكاني، متمانةبةخؤ و بةبوونيي، سست و لاواز دةكات. هةموو مةسةلة ئالَؤزة رؤحييةكان، كة دواتر سةراسةري ذياني كةسي تورِة خراث دةكات، لة رِةوتيَكي ئاوها سادةوة دةست ثيَدةكات[2]." مندالَ ثاشي ئةوةي تؤوي ناكؤكيي سةرةكي تيادا دروستبوو، بؤ ئةوةي لة ئازاري كةساني دي بةدووربيَت سص رِيَطة بةكارديَنيَت، يان سؤزخوازدةبيَت، واتة بةثيَي دلَخوازي كةساني دي رِةفتاردةكات، يان دةبيَتة كةسيَكي مةزنيخواز، واتة حةز و ئارةزوو وحالاَتي ئازايانة (بةدةم وثلي لةقسةكردندا) دةنويَنص، ياخود طؤشةطيردةبيَت، واتة بؤ هةلاَتن لة ئازاري كةساني دي ثةنا بؤ طؤشةيةك دةبات و بازنةي ثةيوةندييةكاني خؤي زؤر سنوردار دةكاتةوة. ناكؤكيي بنةرِةتيش لة دةروني مندالَدا لة بةريةككةوتني ئةم سص حةز و ئارةزوةوة سةرهةلَدةدات، هاوكاتيش مندالَ رق و تورِةيي خؤي سةركوتدةكات و حالَةتيَكي ئالَؤزي و دلَةرِاوكيَيةكي هةميشةيي ثةيدادةكات. لةم بيَنةوبةرةيةدا مندالَ بؤ ئةوةي لة نافرمانيكردني خؤي و خؤسةرزةنشتكردن ثاريَزراوبيَت، خوديَكي نمونةيي بؤ خؤي دروست دةكات، بؤ ئةوةي لةئازاري دةروني خؤي دوربخاتةوةو تا ئةو شويَنةي كة بتوانيَت هةولَدةدات خودة واقيعيةكةي خؤي لةبيربكات. ئاشكراية لةم رِيَطايةدا سةركةوتوو نابيَت، ضونكة مرؤظ  لةطةلَ (خود)ي واقيعيدا دةذي، يان هةميشة ناضاري رِوبةروبوونةوةية  لةطةلَ خودي واقيعيدا. هةلاَتن لة خودي واقيعي مةحالَة. ئةمة شتيَكة تةنها لة بؤشايدا دةشيَت، شويَنيَك كة كةسي تيا نةبيَت. لاساريي دةرهةق بةخؤي هةر لةم ناكؤكيةوة ديَتةئاراوة يان تونددةبيَتةوة. لةبةر ئةوة مندالَ ناتوانيَت خواست و حةزو ئارةزو و ئاواتةكاني خودة نمونةييةكةي بةديبهيَنيَت. ئةمةية كة هةميشة ضةثيَنراو و ترسيَنراو دةميَنيَتةوة و رؤذ بةرؤذ  بي متمانةتر دةبيَت بةخؤي و ئةم جؤرة هةستي خؤبةكةمزانينة لةودا رِةطيَكي قولَ ومكؤم دادةكوتص. ئةم ثيَكهاتة بةرطرييةي مندالَ، ئاكامطةليَكيشي بة دواوةوةية، ئةويش جؤرةكاني ترسة، حةساسيةتةكانة، زوو زيزبوونةكانة، تةمةلَي و سستيةكان و ثيَشنةكةوتني واقيعية، لاوازي ويست و برِيارة، نارِةزايةتيية لة ذيان، حةسودي زؤرة، رِةزيليية، لة هةمووي طرنط تر ئارةزوة سادييةكانة كة لة مرؤي تورِةدا دةردةكةويَت، لةبةرئةوةي خؤي لة هةمووان بةزةبرثيَكةوتوتر دةزانيَت!

با دوبارة بطةرِيَينةوة بؤ سةرةتاي بابةتةكة، خاتوو هؤرناي سةرباري ليَوةشاوةييةكةي لة ناسيني تورِةييدا هةستي بةوة نةكردووة يان نةيزانيوة كة ثاش ئةوةي مرؤظ لة ميكانيزمةكاني بةرطري خؤي و شويَنةوارو كاردانةوة دةرونييةكاني خؤي لةم جيهانة شيَواو و بةسةريةكدا ترشاو و بص ثيَوةرة ئاطاداربوةوة، دةبيَت ضي بكات؟ خاتوو هؤرناي دةيةويَت بة ناسيني مرؤظ يان دةرونشيكاريي مرؤظ هاوسةنطي واقيعي بؤ مرؤظ بهيَنيَتةئاراوة كة مةحالَة، لةبةرئةوةي مرؤظ خوي بةم خةسلَةتانةوة طرتوةو لةسةريان رِاهاتووة، هةر بةدةوري خؤيدا دةسورِيَتةوة و خولدةخوا  لةطةلَ ترس، رِق ، حةسودي، تورِةيي، بيَزاري، ضاوضنؤكي و ضةندين تايبةتمةندي تري لةو ضةشنة.. شتيَكي تر ئةوةية كة خاتوو هؤرناي ئةم شويَنةوارو تايبةتمةنديانة بة حةقيقةت دةزانيَت. سيَيةم ئةوةي كة ئوسولَةن ضؤني دةشيَت مرؤظ  لةطةلَ ئةو ئايديالاَنةي كؤمةلَطةي ئةمرِؤ لةبةر ثيَي ئةوي دادةنيَت و هان ودنةي دةدات دةستيان بؤ دريَذبكات، لةدلَةرِاوكص، نيطةراني، رِق، تورِةيي و نةفرةت بةدووربص! واتة ئايا ئيَمة دةبيَت تا دواين رِؤذي ذيان بة تةلَقيندادان خؤمان سةرطةرم بكةين؟ ئةطينا مرؤظيَك كة لة ناكؤكيي هةميشةييداية  لةطةلَ ضواردةورةكةي ض ناكؤكيي ناوةكي و ض ناكؤكيي دةرةكي ئةم مرؤظة ضؤنضؤني دةتوانيَت ئاسودةو ئارام بذيَت؟ دوذمنايةتي و دذايةتي لة ذياني ئةودا لةضارنةهاتووة و بةرئةنجامي ئةم دوذمنايةتييةش واتة ترس، نيطةراني، دلَةرِاوكص، كينة، نةفرةت، تؤلَةسيَني، ثيلاندارِيَذي، خؤخؤري، هةستي ستةمليَكراوي، هةستي كةميَتي و هةميشة مرؤظ كاردانةوةطةليَكي ميكانيكي  لةبةرامبةر ئةم هةستانةدا هةية. ئيدي مرؤظ دؤستي مرؤظ نية! ئايا دةرونشيكاري يان خودشيكاري دةبيَت تا كؤتايي تةمةن دريَذةي هةبيَت؟ ئةمةيان دذي مةبةستة، كةواتة دةبيَت كةي مرؤظ بةرِاستي بذيَت!

طؤرِيني روانطة بؤ ذيان

مرؤظ دةبيَت روانيني خؤي بؤ ذيان بطؤرِيَت. ئةمة سةرةتاو كؤتايي خؤناسية. مرؤظ دةبيَت رِوانيني بؤ خؤي بطؤرِيَت، هةروةها تيَرِوانيني بؤ كةساني ديش بطؤرِيَت. ئةطةر تا ئيَستا بةثيَشداوةريي و قةزاوةت(حوكمي لةوةوثيَش)ةوة دةيرِوانيية خؤي يان كةساني دي، ئةوا ئيَستاو دوا بةر بةم رِةوةندة فيكري و هزريية بطريَت! بة يةكجاري دةست لةم هةموو دةربرِين و ليَكدانةوةو شيكردنةوة و شيكاركردنة هةلَبطريَت. مرؤظ ثيَويستي بةيةك طؤرِان و ئالَوطؤرِي شؤرِشطيَرِانة هةية؛ شؤرِشيَك كة ثيَودانطيَكي تيَدا نية و لة هيض قوتابخانةيةك يان سةرضاوةيةكةوة خؤراك وةرناطريَت. مرؤظ دةبيَت كةسايةتي خؤي لةبةرضاونةطريَت و خؤي لة هةموو رِابردووي خؤي ثاك بكاتةوة و خؤي لة هةموو تايبةتمةنديةكاني رِوتبكاتةوة. مرؤظ دةبيَت دةست لة (بوون) بشوات. خؤشيكاري بةشيَكة لة (بوون)ي مرؤظ! رِيَـــككردنةوةي كةسايةتية، ياريكردنة بة خةيالَ و ويَنا، سةرطةردانية لةنيَو بةها رِيَذةيي و طؤرِاوو ناكؤكةكاندا! مرؤظ دةبيَت ثيَداويستية دةرونيةكاني خؤي، كة بةشيَوةيةكي مةرجبةند هاتونةتة ئاراوة، ثشتطوص بخات يان خؤي بخاتة هةلومةرجيَكةوة كة نةيةويَت وةلاَمدةرةوةي ثيَداويستية عةسةبية دةرونيةكاني خؤي بيَت، واتة رِيَطةي مةرجبةند بووني(شرطي شدن) ميَشك بطريَت، ضونكة مرؤظ بةقولَي بةرِابردويةوة طريَدراوة. تيَطةيشتن لةم رِاستية رِيَطةي خؤناسين ئاسان دةكات. مرؤظ دةبيَت ثيَوةرةكان تورِهةلَدات. مةبةست ئةو ثيَوةرانةية كة هؤكاري سةرةكي ناكؤكية دةرونيةكاني مرؤظن لة سةرتاسةري جيهاندا! سةرقالَبوون بة تيؤرةكاني دةرونناسيةوة مرؤظ بة خؤي ناناسيَنيَت، بةلَكو مرؤظ  لةطةلَ طريمانةو تيؤريطةليَكدا رِيَدةكات. واتة ديسان بةرِيَطةيةك لة رِيَطةكان مرؤظ طريَدةداتةوة. لة حالَيَكدا كة مرؤظ بؤ ئةوةي خؤي بناسيَت دةبيَت خؤي لة طريَدانةوة بة دنياوة رزطاربكات و دور لة خةيالاَت و طومان بذيَت. لةرِاستيدا قولَرِؤضوون بة نيَو خوددا ياريكردنة بة خةيالَ! خؤ ئةطةر زيادةرِؤييمان نةكردبيَت، ئةوا دةبيَت بلَيَين لوتكةي خؤناسي لة دةرونشيكاريدا، كة  لةطةلَ قوتابخانةكةي خاتوو هؤرنايدا ثةيوةندي هةية، هةر هةمان ياريكردنة بة خةيالَ و تةوةهومات.

ثيَويستة ئةوةش بلَيَين كة خؤناسي دةبيَت ببيَتة مايةي طؤرِينيَكي بنةرِةتي لة كؤمةلَطةدا. خؤ طةر ثيَكهاتة كؤمةلَيةتيةكان هةربةم شيَوةية بميَننةوة، ئةوا جؤرة تةنهايي و خةلَوةتيَك بؤ ئةو مرؤظة دروستدةبيَت كة دةيةويَت دور لة دةرونناسي  لةطةلَ عيرفاندا بيباتة سةر. هيض طرفتيَكيش نية، ضونكة ثيَداويستية رِاستةقينةكاني مرؤظ وةرِودةكةون، مرؤظ ضيدي وابةستةي ثيَداويستية عةسةبيةكان (دةمارييةكان)ي خؤي نابيَت! مرؤظ لة رِةوةندي خؤناسيدا لة ناخي خؤي ئاطاداردةبيَتةوةو هةست دةكات لة ميَشكي خؤيدا سةنتةريَكي ثيَكهيَناوة كة بةتةواوي طويَرِايةلَيةتي. هةلَبةتة ئةم سةنتةرة، كة لة ثيَشةوة دروستكراوة، كةم و زؤر بةتيَثةرِبووني كات دةطؤرِيَت، بةلاَم كةرةستة سةرةتاييةكان جيَطيرن. مرؤظ لة رةوةندي خؤناسيدا بؤي دةردةكةويَت كة ويَنةطةليَكي زةينيانةي لة بارةي ئةواني(كةساني) ترةوة هةية! ويَنةطةليَك كة دروستكراوي سةنتةرةكةية. ويَنةطةليَك كة مرؤظ بؤ رِوبةرِوبوونةوة  لةطةلَ ئةواني دي خولَقاندوني. ئيدي ئةوةي كة مرؤظ تيَرِوانينيَكي زةيني بؤ خؤيشي هةية، بةثيَي ئةم تيَرِوانينةية كة دةربارةي خؤي داوةري دةكات. مرؤظ لة رةوةندي خؤناسيدا تيَدةطات طريَدراوي ئايدؤلؤذياو باوةرِة، داب ونةريتة كؤمةلَيةتيةكان تا سةر ئيَسقان ئةويان جلَةوكردوة و  لةطةلَ بةهاكاني كؤمةلَطةكةي خؤيدا ئولفةتي هةتاهةتايي طرتوة. رِةضاوكردني ئةم بةهايانة بؤ ئةو حوكميَكي ئيجباري و بة زؤري ثةيداكردوة. مرؤظ تيَدةطات كة زؤريَك لة ناكؤكية رؤحيةكاني ئةو ئةمرِؤ ئيدي ملكةضكردنة بؤ باوةرِطةليَك كة رِةسةنايةتيان نيةو دةست و ثص طيرن و مرؤظ لة ترسي ئةواني دي ناضاري رِةضاوكردنيانة! مرؤظيَك كة خاوةني بةهاي تايبةتي خؤيةتي و دةيةويَت بةثيَي ئةو بةهايانة نةذي كة لةو كؤمةلَـــطةيانةدا هةن، دةبيَت لة رِيَطاي دةرونشيكارييةوة دةست بةخؤناسين بكات! لةبةرئةوةي ثيَويستي بة سةرطةرمي و سةرقالَي هةية، بةلاَم مرؤظيَك كة دةيةويَت بة شيَوةيةكي يةكجاري لة نةهامةتية دةرونيةكان و ئازارة دةرونيةكاني خؤي رزطاري ببيَت، جطة لة ثارِانةوةو ثةنابردنة بةر خؤثاكذكردنةوة هيض ضارةيةكي نية، عيرفان خؤثالاَوتني مرؤظة لة(من) يان لة(سةنتةر)[3].  

 

 

 

هةلاَتن لة خود

هةموومان و هةريةكةمان بة جؤريَك لة خود هةلَديَين."خود"[4] لة بووني ئيَمةدا بوونةوةريَكي وةرِسكةرة و ناهيَلَيَت ساتيَك ئارام بطرين. بةشيَوةيةك دةذين كة بووني "خود" بؤ ئيَمة مةسةلةيةكة زؤر سروشتي "خود"مان بةهيَز، بةدةسةلاَت، كاريطةر، سةركةوتوو، لة شكان نةهاتوو، دةويَت، بةلاَم هةرطيزاوهةرطيز و بة دريَذايي ذياني خؤمان نايبينين  تةنانةت رِؤذيَك و بطرة سةعاتيَكيش رِؤحيةتمان ئارام و بص طرص و طؤلَ بيَت. بةردةوام لة ناكؤكي و يةك نةطرتنةوةدا ذيان دةطوزةريَنين. هةم لة دذايةتيكردني خوددا، واتة بةشطةليَك لة خود لة دذايةتي بةشةكاني ترداية. سةرباري ئةوةش هةر ئةم "خود"ة لة ململانيَي هةميشةيي داية  لةطةلَ كةساني ديدا. رِةنطة كةم كةس هةبيَت ثةي بةو رِاستيية بردبيَت كة ذياني رِاستةقينة جياوازة لةو يارييانةي شةو و رِؤذ "خود" دةيانكات. رِةنطة كةمتر لة خؤمان بثرسين: ئايا ئةمةي ئيَمة دةيطوزةريَنين ذيانة يان جؤرة تاوان و طوناهيَكة؟ ئايا ذيان ئةمةية؟ ئةم ثرسيارلةخؤكردنة ثيَشكةوتنيَكي طةورةية كة بؤ ئازاديي خود لة ضنطي خةيالاَت و تةوةهومات بةدةستمانهيَناوة، بةلاَم ئيَمة لة جياتي ئةوةي ئةم ثرسيارة لة خؤمان بكةين ديَين لة خؤمان هةلَديَين. هةلاَتن لة خود بؤتة بةشيَكي جيانةكراوةي ذياني ئيَمة. بة هةزاران رِيَطة و شيَواز لة خود هةلَديَين تا ذةهر و تالَيي ئاكام و بةرئةنجامي دةستثيَشخةريي و خةيالاَتةكانيي (واتة دةستثيَشخةري و خةيالاَتةكاني خود) نةبينين. ئةمةش بيَئاطا لةوةي كة بؤ هةرلايةك هةلَديَين خود بة هةموو ناوةرِؤك، طرفتاريي، سةرطةردانيي و وةرِسكردنةكانيةوة لةطةلَمان ديَت. لةبةر ئةمةية لة هةر كويَيةك بين نيطةرانين. ئةم نيطةرانيية بةشيَكة لة تايبةتمةندي و بةرذةوةندييةكاني خود. هةر لة بنةرِةتةوة خود  لةطةلَ ئةم بةرذةوةندييانةدا دروست بووة. هةويَني خوديش هةر ئةمانةية.

كةواتة هةلاَتن لة خود بي ئاكامة. دةبيَت خود بناسين و بة ناسيني خود سنورةكةي تةسكتربكةينةوة و بة شيَوةيةك لة شيَوةكان، تا ئةو شويَنةي كة دةستدةدات، لةدةست "خود" رِزطارمان بيَت. لة رِاستيدا بة رِزطاربوون لة "خود"، لةو زيندانةي كة بة ناوي "ذيان"ةوة دروستمان كردوة دةربازمان دةبيَت. دةبينة بوونةوةريَك بيَطومان  لةطةلَ ئةواني تردا جياوازيمان دةبيَت و ذيان بةو شيَوةية نابينين كة ئةوان دةيبينن. زمانيَكمان دةبيَت، واتة جؤريَكي تر دةدويَين. ضاوي ئيَمة بةو شيَوةية نابينيَت كة خةلَكاني دي دةيبينن. طويَي ئيَمة بةو جؤرة نابيستيَت كة كةساني تر دةيبيستن. بةبص "خود" يان "خوديَك" كة  لةطةلَ بةهاكاندا بيَطانةية، جا ض باش بي يان خراث، ذياني رِاستةقينة تاقيدةكةينةوة. بةبي (خود) ضيدي لة بارةي دلَةرِاوكيَوة شتيَك نازانين. هيض شتيَك لة رِق و كينة تيَناطةين. لة نائاراميي دةرووني رِزطاردةبين. وابةستةبووني ئيَمة بؤ مرؤظ و بيَطيان لةناودةضيَت. دةبينة مرؤظيَك كة كةم تا زؤر سةربةخؤية و لة واتاي سةربةخؤيي مرؤيي تيَدةطةين. ئةو شتةي كة لة مندالَييةوة بة نرخيَكي هةرزان تالاَنفرؤشمانكردوة[5].

لة حالَةتيَكي وادا هةلاَتن لة "خود" واتاي خؤي لة دةستدةدات. دةبينة بوونةوةريَك ئارام و ئاسودة. بؤ هةلاَتن لة خود و لةو شويَنةي كة تيايداين هؤكار و ثالَنةريَكمان ضنط ناكةويَت. كات بؤ ئيَمة مانايةكي تايبةتي دةبيَت. ماناي كات، كة بؤ مرؤظطةلي (مةرجبةندبوو) طرنط و ثيَويستة، لة ديد و ميَشكي ئيَمةدا دةمريَت. ضيدي كات دابةش ناكةين بؤ كاتي جةنطيز، مةغؤل، تةيمور، هيَتلةر و ستالين. ئةم دابةشكاريية تةنيا بؤ خةلَةتاندني خود خةلَق بووة. هةستدةكةين لةناخي ئيَمةشدا جةنطيز و مةغؤليَك شاراونةتةوة. تةنيا جياوازي ئيَمة  لةطةلَ جةنطيزة رِاستةقينةكةدا ئةوةية كة جةنطيزةكةي ناو ناخي ئيَمة نوستووة و حالَي حازر بوار و هةلي دةركةوتني نية. ئيدي نيشانةكان لةسةر كات و شويَنةكان هةلَدةطرين. جةنطيز هةرطيزاوهةرطيز و بة تةنها خؤي نةبؤتة ئةنجامدةري ئةم هةموو تاوانة، ئةوة ئيَمة بووين كة لة لةشكرةكةي جةنطيزدا بة بيانوي بير وباوةرِ و ولاَت و دةسةلاَتةوة مرؤظمان كوشتووة و ئةمرِؤش لة لةشكريَكي تردا سةرقالَي هةمان  كاري قيَزةونين.

رِةنطي هةنطاوهةلَهيَنانةوةكانمان طؤرِاوة. بيانووةكان هةمان شتن. ئةمرِؤ هةولَةكاني ئيَمة شكلَيان طؤرِيوةو لة شويَنة جياوازةكاندا بة شيَوة و شيَوازي تر شةرِ لة دذي مرؤظةكاني تر دريَذةثيَدةدةين. شةرِي مرؤظ لة دذي مرؤظ دريَذةي هةية. ذياني ئيَمة بةبص ئةم شةرِو مشتومرِانة مانايةكي نيية. لةم رِيَطةيةوة مانا بة ذياني خؤمان دةدةين. رِةنطة ئةطةر رِؤذيَك ذيانمان لة هةولَ و شةرِ وشؤرِ بةتالَ بيَت، ئةوا ماندوو  و نائوميَد ببين. ضيرؤكي خةماوي ئيَمة ئةمةية. كيَشةكة "خود"ة، طرفتةكة "خود"ة. واتة ئةو مةسةلةيةية كة ئيَمة خؤمان بة ناوي "من"ةوة دروستمان كردوة.

خود ئيَمة سةرطةردان دةكات. ئيَمة تةنيا سةرطةردانييةكاني خؤمان دةبينين، دلَةرِاوكيَي خؤمان دةبينين، دلَنيطةرانييةكاني خؤمان دةبينين، نائوميَدي و رِةشبينييةكاني خؤمان دةبينين، لةخؤباييبوون و فيزي خؤمان دةبينين، نةفرةت و رِقةكاني خؤمان دةبينين.. هةموو ئةمانة دةبينين، بةلاَم ئةو بوونةوةرة نابينين كة سروشتةكةي هةر لةمانة ثيَكهاتووة و ئاوارةي ولاَتاني جؤراوجؤرمان دةكات. بؤ هةستكردن بة ئاسودةيي، لةم شويَنةوة بؤ ئةو شويَني تر دةرِؤين، بةلاَم كارةكةمان ضارةسةر نابيَت. لةم كار بؤ ئةو كار دةطةرِيَينةوة، بةلاَم نيطةرانييةكةمان هةروا دةميَنيَتةوة. لةم هاوسةر بؤ ئةو هاوسةر بادةدةينةوة ،كةضي كيَشةي ثةيوةندييةكاني ئيَمة ضارةسةر نابيَت. ئيَمة هةرطيز ثرسيار لة خؤمان ناكةين كيَشة بنةرِةتييةكة لة كويَداية؟ ئيَمة بةدواي ضييةوةين؟ لةضي دةطةرِيَين، بؤ ناطةين بة ئارامي و ئاسايش؟ ثرسياري بنةرِةتي ئةوةية كة بؤضي هةرطيز ئةم ثرسيارة لة          خؤمان ناكةين.

تاكة شيَوازيَك كة لةم رِاستايةدا هةلَيدةبذيَرين هةلاَتنة. ذياني ئيَمة دةبيَتة هةلاَتن. هةلاَتن بؤ كوي  و لةضي؟ ئةوةي كة دةلَيَن بؤ هةر جيَيةك دةضيت ئاسمان هةمان رِةنطة، ماناكةي ئةوةية تؤ بؤ هةر شويَنيَك برِؤيت "خود"ةكةت  لةطةلَ خؤتدا دةبةيت و ئاسمان بة هةمان شيَوة دةبيني و هيض لة مةسةلةكة ناطؤرِيَت، ضونكة تؤ هيض نةطؤرِاوي. تؤ خؤت بة هةمان شيَوة دةويَت و بةهةمان شيَوةش دةميَنيتةوة.

بة كورتييةكةي هةلاَتن لة خود هيض كيَشةيةك ضارةسةرناكات. دةبيَت خود بناسين و ثيَويستية عةسةبييةكاني (دةمارييةكان) خود بناسين. دةبيَت طرفتارييةكاني خؤمان بناسين. دةبيَت نةخؤشي و دةردةكاني خؤمان بناسين. دةبيَت ثيَشهات و ئاسةوارةكاني خؤمان بناسين. بة تيَطةيشتن و ناسيني ئةم تايبةتمةندييانةية كة خود بة تةواوي دةناسين و دةتوانين لة وةرِسكردنةكانيي دةرباز ببين.

لةم رِيَطةيةدا ثيَويستيمان بة ئيرادةيةكي ثؤلاَين هةية. دةبيَت هةست بة زةرورةتي رِزطاربوون لة دةستي خود بكةين. دةبيَت لةدةست وةرِسكردنةكاني خود بة تةنط هاتبيَت. دةبيَت خوازياري ذيانيَكي بص طرص وطؤلَ بين. دةبيَت خوطرتن بة دلَةرِاوكص و نيطةراني و سةرقالَييةكاني خؤمان لةطؤرِبنيَين. دةبيَت لةم رِيَطةيةدا كؤشش بكةين و لةجياتي هةلاَتن لة خود، لة كؤمةلَيَك هةلَبيَين كة هيَز و توانا دةداتة خود، طرنطي دةداتة خود، نرخ دةداتة خود و هانتدةدات كة "خوديَكي" بةهيَز و ثتةوت هةبيَت.  دةبيَت دةست لة كؤمةلَيَكي وايي بشؤريَت. دةبيَت لةم مةيدانة بضينة دةرةوة. ئيَمة خؤمانمان بؤ خؤدةرخستن دةويَت. ئيَمة خؤمانمان بؤ رِازيكردني ئارةزووة سةركوتكراوةكانمان دةويَت. ئيَمة (خود)مان بؤ ئةوة دةويَت تا ثةسةندمان بكةن، ثيَشوازيمان ليَبكةن. رِاستييةكةي رِؤذص خود بؤتة مايةي ئازاري ئيَمة، ئةمرِؤش ئيَمة دةمانةويَت ببيَتة مايةي سةرفرازي  و سةربلَنديمان. لة حالَةتيَكدا كة هةموو ئةمانة ياري و طةمةي "خود"ن. دةبيَت لة فيَلَوتةلَةكةكاني خود رِزطارببين و لة طةمةكاني خود دةربازببين و هيوامان بة خود نةميَنص.

 

ثةيوةنديي بةها و خوو

ئيَمة ناتوانين بةها و خوو"عادةت" ثيَكةوة كؤبكةينةوة. ياني ضي؟ عادةت ئةو شتةية كة ئيَمة لةسةردةمي مندالَييةوة خوومان ثيَوةطرتووة و هةستدةكةين ناتوانين خؤمان لة دوبارةبوونةوةي بدزينةوة. خووةكاني ئيَمة تةنانةت دةشيَت بةرئةنجامي غةريزةكانمان بن. دةتوانين زؤريَك لة عادةتةكاني خؤمان بذميَرين. ئيَمة لةم طوتارةدا كارمان بةسةر ئةو عادةتانةوة نية كة هزر و زنجيرةي بيركردنةوةمان تيَكنادةن. مةبةستي ئيَمة ليَكؤلَينةوةي عادةتطةليَكة كة لة كلتوري كؤمةلَطةيةكدا بة بةهايةكي باش ناذميَردريَت. ئائةمةية كةسةكة هةم هةستدةكات ناتوانيَت واز لةو خووة بهيَنيَت، هةم لةوةي كة عادةتي ئةو ثيَضةوانةي بةهاي كؤمةلَيةتيية، يان ثيَطةي كؤمةلَيةتي و كاري ئةو تيَكةلَوثيَكةلأ دةكات، هةستيَكي ناخؤشمان لا دروستدةبيَت. بؤ نمونة، كضيَك كة زؤر كؤمةلَيةتيية يان لة رِادةبةدةر قسةدةكات ياخود ناتوانيَت بةهاكاني كؤمةلَطةيةك وةكو ثيَويست لةبةرضاوبطريَت، لة رِوي دةروونييةوة  لة طةلأ بةها تايبةتييةكاني ئةو كؤمةلَطةيةدا لة ناكؤكيدادةبيَت، دةذاكص و توشي شيَوان دةبيَت. دةبيَت هةميشة ئاطاي لة رِةفتار و طوفتاري خؤي بيَت. ئةم ناكؤكية، كة هةلَقولاَوي بةريةككةوتني بةها و خووة، هةميشة ئةو ئازاردةدات.

بةها، كةم و زؤر، لة بير وباوةرِةكاني كؤمةلَطةوة سةرضاوةدةطرص. سونةتةكاني كؤمةلَطة وةك بةها كؤمةلَيةتييةكاني ئةو كؤمةلَطةيةي ليَديَت. بةهاكان زؤربةي كات رِويةكي ثيرؤزكراويش وةردةطرن. حوكمداني خةلَك لةسةر تاكةكان، هةلَقولاَوي ئةم بةهايانةية. ئيَستا كة خوو ثيَضةوانةي بةهاي ليَدةرضووة دةبيَت كةسةكة ضي بكات؟

هةنطاوي يةكةم ئةوةية بةرِؤشني لةم رِاستيية تيَبطةين هةنديَك لة خووةكاني ئيَمة هةنديَك جار لةبةرامبةر بةها سةقامطيرةكاني كؤمةلَطةكةماندان. ثةي بردن بةم واقيعيةتة برِيَك وزةمان دةداتص تا بةسةر طرفتةكاني ناخي خؤماندا زالَببين. دةبيَت لة خؤمان بثرسين: ئايا بةها كؤمةلَيةتييةكاني ئيَمة ثيرؤز و رِةها و سةرمةدين؟! دةبيَت وةلاَمي ئةمة بدؤزينةوة. ضارةسةري كيَشةكة لة وةلاَمدانةوةي ئةم ثرسيارةداية. ئايا رِةوابووة ضةندين جار باجي ئةم بةريةككةوتن و ناكؤكيةمان داوة؟ دةبيَت ضي بكةين؟ خولَق و خووي خؤمان بطؤرِين ياخود ضاويَك بة رِةوايةيي بةهاكاندا بخشيَنينةوة؟

بؤ ئةوةي لة ناكؤكيي دةرووني دةربازبين، دةبيَت رِيَطةيةك بطرينة بةر. بؤ ئةم مةبةستةش ثيَويستة لة بةهاكان بكؤلَينةوة و بزانين داخؤ ثيَشيَلكردني ئةو بةهايانةي ئةوةندة ئيَمة ئازاردةدات لة كؤمةلَطةكاني تريشدا دةبيَتة مايةي ئازارداني خةلَكي؟ هةندص جار سةرنجدةدةين بةم شيَوةية نية. واتة "بةها" رِيَذةيية و رِويةكي ئةبةدي و ئةزةليشي نيية. بةهايةك لة كؤمةلَطةيةكدا ثيرؤزة لة كؤمةلَطةيةكي تردا رِيَك بة ثيَضةوانةوةية. كةواتة با ضيدي خؤمان بةهؤي لةبةرضاونةطرتني بةهايةك سةرزةنشت نةكةين. زؤر طرنطة لة سةرطةرداني بيَينة دةرةوةو شةرِ بة خؤمان نةفرؤشين. واتة نةلَيَين تاوانمان كردوة.

بةم شيَوةية لة جؤرة ناضارييةكي دةرووني ئازاددةبين. دةست لة خؤئازاردان هةلَدةطرين. كاتص لة ناضاركردني دةرووني بؤ وازهيَنان لة خوويةك رِزطاربووين، بةرهةلَستيية دةروونييةكانيش بؤ لةنيَوبردني ئةو خووة ناميَنن. ئةمة زؤر طرنطة. باش سةرنجي بدةنص. كاتي ئيَمة، سةرباري حةزي دةروونيمان، دةمانةويَت واز لة خوويةك بهيَنين، خيَرا لة ناوةوة هةست بة بةرهةلَستييةك دةكةين، بةلاَم كاتص دانانيشين تا خووةكةي خؤمان هةلَسةنطيَنين و حوكمي لةسةر بدةين و خووةكةي خؤمان بةناشيرين ناذميَرين و لة دةست قامضيي خؤسةرزةنشتكردن ئازاددةبين، ئةو كاتة دةتوانين بةويستي خؤمان نةك بةتؤثزي واز لة خووةكةي خؤمان بيَنين. ئيدي بوون و نةبووني خووةكة بةلامانةوة وةك يةكة.

بؤ وازهيَنان لةو خووة هةست بة طوشاري دةرووني ناكةين. ئةم بيَدةربةستيية دةبيَتة مايةي ئةوةي ضيدي ميَشك بة دوبارةكردنةوةي خووةكة خؤي رِازي نةكات. ديوتانة كاتص مندالَةكةتان لة كاريَك وريادةكةنةوة، بؤ ئةنجامداني ئةو كارة حةزيَكي تيا بيَداردةكةنةوة. بةشيَوةيةكي لائيرادي ثةياميَك دةدةنة مندالَةكة كة ئةم كارة بكة. مندالَ ئةم ثةيامة وةردةطريَت و زةيني بةم ثةيامةوة سةرقالَدةبص. ناضاركردنيَك كة لةم ثةيامةدا شاراوةية، دةبيَتة مايةي ئةوةي كة مندالَ بؤ ئةنجامداني ئةم كارة هانبدريَت.

كةواتة سةرةتا دةبيَت بةها لة رِةهابوون دةربيَنين و قورسايي و طوشارةكةي كةمبكةينةوة، يان بةشيَوةيةكي طشتي لة قورساييةكةي كةمبكةينةوة. سةرئةنجام ئةمة دةبيَتة هؤي ئةوةي كة خووةكةيشمان بؤ طرنط نةبيَت. كة خووةكةشمان بؤ طرنط نةبوو، ئيدي دةست لة ئازارداني خؤمان هةلَدةطرين. لةوةي كة بةهايةكمان ذيَرثص ناوة، خؤمان سةرزةنشت ناكةين. دةزانن هةر ئةم سةرزةنشتنةكردنةي خوود لة رِوي دةروونييةوة ض هاوسةنطييةك دةدات بة ئيَمة و بؤ تةندروست هيَشتنةوةي كؤمةلَ ضةندة بةسوود و دروستكةرة!

بينيمان كة هةنطاوي دووةم زانيني رِيَذةييبووني بةهاكانة. واتة دةمارطيري و ثيَداطري لةسةر ثةسةندكردن يان رِةتكردنةوةي بةهاكانمان لة زةيني خؤمان هةلَطرت. تيَبيني هةنطاوي سيَيةميشتان كرد كة رِاوةستاني هةستي خؤسةرزةنشتكردن بوو. هةنطاوي ضوارةميش وازهيَناني دلَخوازانةي بةرطرييةكان دةبيَت لة بةرامبةر طؤرِيندا. لة هةمووي طرنطتر بينيمان كة ناكؤكيي نيَوان خوو و بةها لةنيَوضوو. ضيدي خوومان لة بةرامبةر بةهايةكي ثيرؤزدا دانةناوة تا لةبةر خاتري ئةو ئازاري خؤمان بدةين. حسابي ئةم دووانةمان لة يةكتري جياكردؤتةوة. خوو، خووة و بةهاش بةها. ئيَستا تةكليفي خؤمان  لةطةلَ هةر يةكةياندا يةكالَادةكةينةوة. ئةطةر خوو ئازار بة سةلامةتي ئيَمة دةطةيةنيَت، مافي كةساني دي ثيَشيَل دةكات، ئةوا بةحوكمي هةلَبذاردني دةرووني و بةرثرسياري خؤيي مرؤيي كؤمةلَيةتي، وازي ليَديَنين. لةبةرئةوةي لةم رِيَطةيةدا زؤريَكمان لةسةر نيية و رِوبةرِوي بةرطريش نين. ضيديش ثيرؤزي نادةينة بةها. بةهاكان لة كؤمةلَة جياوازةكاندا هةن، هةنديَك هاوبةشن و هةنديَكيشيان رِيَك سةد وهةشتا ثلة  لةطةلَ يةكدا جياوازييان هةية. رةضاوي بةها مرؤييةكان دةكةين، مةبةستم ئةو بةهايانةية كة لة رِاستاي بةرثرسي و ئةركي مرؤيةكي كؤمةلَيةتيدا ثةسةندة، بةهايةكيش كة بةزؤرة و بنةمايةكي ئةقلَيي لةثشتةوة نية، بيَطومان قابيلي رِيَزليَطرتن نيية، ضونكة ئيمكاني ثراكتيزةكردني نيية. وةكو بةهايةكي نوسراو يان زارةكي لة هةوادا بة هةلَواسراوي دةميَنيَتةوة، يان وةكو نمونةيةك لة نةوةيةكةوة بؤ نةوةيةكي تر دةطويَزريَتةوة.

 

هةلَبذاردن و ئازادي

ديلي زنجير ضؤنضؤني كةيف و سةفا بكات؟

داري شكاو لةكوي دةتوانيَت ببيَتة كؤلَةكة؟

    مةولةوي

مشتومرِ لةسةر ئةمةية كة ئاخؤ مرؤظ ئازادة يان ئازاد نيية؟ سةرثشكة و هةلَبذاردني هةية يان نييةتي؟ ئةطةرنا نامانةويَت ليَكؤلَينةوةيةكي فةلسةفي دةستثيَبكةين. باسةكةي ئيَمة شتيَكة لةدةردةدلأ دةضيَت. دةمانةويَت بزانين ئايا ئازادين يان ئازادنين؟ لةم باسةدا لةئةنجامطيرييةك زياتر بةدةستناهيَنين، ئةويش ئةمةية: هةلَبذاردن ئاكام و بةرئةنجامي ئازاديية، ئازاديش ئاكام و بةرئةنجامي هةلَبذاردنة.

با رِاشكاوانة بيلَيَم، مرؤظ ئازاد نيية. مرؤظ بةدريَذايي سةدةكان ئازادي خؤي فرؤشتووة. مرؤظ هيَواش هيَواش خؤي بةندكردووة. لةو كاتةوة كة مرؤظ لةثيَناوي ذياني خؤيدا ياسا و بنةماي داناوة، ئازادي خؤي وةلاناوة[6]. لةوكاتةوة كة مرؤظ ئايين و ئايدؤلؤذياي هيَناوةتة نيَو ذياني خؤيةوة، ئازادي خؤي لةدةستداوة. ئةو كاتةي مرؤظ ثيَوةر و بةهاكاني داهيَنا، ئيدي هةلَبذاردني بؤ نةمايةوة.

هةلَبذاردن هةميشة هاوةلَ و جمكي ئازاديية. ئةو مرؤظةي كة لة بةنديي ئايديا و باوةرِدا رِاوةستاوة، هةلَبذاردني خؤي لةدةستداوة. ناكريَت بةرةو تراويلكةكاني ذيان برِؤين و لةهةمان كاتدا باوةرِمان بة"ئازاديي هةلَبذاردن" هةبيَت!

كام ئازادي و كام هةلَبذاردن؟ هةلَبذاردني ئيَمة لةسةر ض بنةمايةكة؟ لةثيَشةوة بؤيان "هةلَبذارد"وين! واتة ئةوةي كة دةمانةويَت؛ ئايا لةثيَشةوة بؤيان هةلَبذاردوين؟

وةك دةبينن دةبيَت سةرنجبدةينة وتةزاي "هةلَبذاردن"يش. ئيَمة لةذياندا ناضار بةهةلَبذاردنين. لة قؤناغة جياجياكاني ذياندا دةبيَت دةستبةرين بؤ هةلَبذاردن. لةوةي دةيكةين، دةبيَت هةلَببذيَرين.ئةم هةلَبذاردنة لةثيَودانططةليَكةوة هاتووة كة هةر لةرابوردووةوة رِذيَنراوةتة ميَشكمانةوة يان خؤمان رِذاندومانةتة ميَشكمانةوة، جياوازي نيية. ئيَمة هةموومان لةبةردةم هيَرشي بةهاكانداين! ئةمرِؤ شةرِ لةنيَوان بةهاكانداية! خةبات لةسةر بةهاكانة! شةرِ لةسةر سةركةوتن و بالاَدةستيي بةهاكانة. بةداخةوة ئيَمة قوربانيي ئةم شةرِةين. بةدةربرِينيَكي تر، دةتوانين بلَيَين بةهاكان، لةثيَناوي سةقامطيربوون و جيَطيربووني خؤياندا، ئيَمة بةختدةكةن! ئيَمةش لةم ثرؤسةيةدا كةم و زؤر "ناسةرثشك"انة كاردةكةين! بةرِوالَةت سةرثشكين! بةلاَم بةشيَوةيةكي لائيرادي"ناسةرثشك"ين و زؤريش ناسةرثشكين!

بابلَيَم ئيَمة خؤمان فريودةدةين و خووشمان بةم خؤفريودانةوة طرتووة. نة  لةطةلَ خؤماندا رِاستطؤين و نة  لةطةلَ كةساني ديدا، هةندص جار بيَئاطاين لةوةيش كة  لةطةلَ خؤمان و خةلَكيدا رِاستطؤنين! كةوتووينةتة رِيَطايةك، لةم رِيَطايةشدا بةثيَي دةسةلاَت و ثشتطيريي خاوةندةسةلاَتةكان ئةسثي خؤمان تاودةدةين.

بةتؤثزي دةذين، بةتؤثزي ثةيوةنديمان  لةطةلَ خةلَكي تردا هةية، بةتؤثزي كةسانيدي دةكةينة قورباني سوود و بةرذةوةندييةكاني خؤمان؛ ئةمة ناودةنيَين: ذيان!

 

ئيَمة هةموو شيَر، بةلاَم شيَري زانست

هيَرشمان لةبابيَت دةم بةدةم.

"مةولةوي"

تا ئةوكاتةي ئازادنين، سةرثشك نين؛ تا ئةوكاتةيشي سةرثشكنين، ئازادنين. دوو وتةزاي ثيَكةوةطريَدراو. بةثيَي ئةمة هةلَبذاردنةكةيشمان، هةلَبذاردنيَكي بيَهةلَبذاردنة. هؤشياري ئيَمة ثيَشوةخت دياريكراوة. سنووري زانيني ئيَمة لةثيَشةوة دياريكراوة. ناتوانين بلَيَين هؤشياري و زانايي ئيَمة لة سةرو بةهاو ثيَودانطةكاني ذيانةوةية. ئيَمة ديلي ترسطةليَكي ناديارين. ديلي تةوةهوماتيَكين كة ذيان  لةطةلَ تورِةييدا بةسةرماندا سةثاندويةتي. ئةم ترسانةية ئازادي و هةلَبذاردنيي ليَ زةوتكردووين. ئةمةية كة درِندانة يةكتري كةلةثاضةدةكةين! ئايا تا مرؤظ لةسةر زةوي بيَت ئةم كةلةثاضةكردنةش بةردةوام دةبيَت؟ ئةم بةردةوامبوونة بةرئةنجامي نةزانيي ئيَمةية، ئةو نةزانييةي كة نةبووني ئازاديية. ئةو ئازادييةي كة دروستكةري هةلَبذاردنة.

 

كؤيلة لةباثيرانةوة تةماعي ئازادي هةية

ئاشق هةتاسةر ئازادي نةويَت [7]

مةولةوي

كؤيلةين و بةدواي ئازاديدا ويَلَين. ئةم ضةمكة بةشيَوةيةكي زمني دةزانين. دةزانين كة ديلكراوين؛ ديلي نةزاني! نةزاني وشةيةكي طشتي و سةرتاثاطيرة. ناتوانم فراوانيي نةزاني خؤم بثيَوم. ناتوانم ضؤنيةتي نةزاني بطؤرِم بؤ ضةندايةتي نةزاني. نةزاني ئيَمة ضؤنيةتييةكة كة هزري ئيَمة دوضاري بووة. دوضاربوون بة نةزاني لة مندالَييةوة دةستيثيَكردوة و ئيَستاشي لةسةربيَت كة خةريكين دةرِؤين (دةمرين) هةر دريَذةي هةية! هيض كةسص لةم رِةوةندة نةثاريَزراوة! ئاشق نين تا بةوثةرِي بوونمانةوة هةست بةئازادي نةكةين.

بةهاتني رِق ئازاديمان خستة لاوة. بةهاتني كينة و حةسادةت ئازاديمان خستة لاوة. بةهاتني ضاوديَري ئازاديمان خستة لاوة، بةهاتني بةراوردكردن ئازاديمان خستة لاوة، بةهاتني خؤبينين ئازاديمان خستة لاوة، بةتةشةبوس و لاسايي و بةلَطةهيَنانةوة ئازاديمان خستة لاوة، بةدةركةوتني قين و شةهوةت ئازاديمان خستةلاوة، بةوةلاخستني ئازادي بؤ هةميشة هةلَبذاردنمان لةدةستدا! ضما مرؤظ دةتوانيَت لة ترسدا هةست بةئازادي بكات؟ يان لةطةلَ بووني رِق لة ميَشكيدا مرؤظةكاني خؤشبويَت؟ بةوةلاخستني ئازادي ذيانمان طؤرِي بؤ جؤرة يارييةك، بةردةوامبووني ئةم يارييةشمان ناوناوة ذيان. بةردةوامي يارييةكة، واتة ذيان، بةردةوامبووني ذيانيش، ياني بةردةوامبووني يارييةكة.

رِةنطة لةخؤمان بثرسين باشة: دةزانين ئازاديمان خستة لاوة، بةلاَم ئةمرِؤ دةبيَت ضي بكةين؟ دةزانين كة هةلَبذاردنمان نيية، باوابيَت، وةلي ئةمرِؤ دةبيَت ضي بكةين؟ دةلَيَين: با ئةو رِيطرييانة لابةرين كة لةبةردةم ئازاديي ئيَمةدان، دةلَيَين با ئةو ثةردةيةي لةبةردةم هةلَبذاردني ئيَمةداية هةلَيطرين، ثاشان بزانين ضي رِودةدات! بؤئةوةي لةم باسةدا بتوانين نارِؤشني و ئالَؤزييةكان كةمبكةينةوة رِاشكاوانة بلَيَين كة رِيَطرييةكاني ئيَمة دةروونيية! ئيَمة بةحوكمي دةروون (ناخ) رِوبةرِووي بةربةستين. ئيَمة بةحوكمي دةروون هةلَبذاردن لةخؤدا شك نابةين، بةلاَم بةحوكمي دةروون لة هةلَبذاردندا بص هةلَبذاردنين.

رِةنطة هةندص لةخويَنةران حةزبكةن نووسةري ئةم ضةند ديَرِة ضةند ثيَناسةيةك بؤ ئازادي و هةلَبذاردن بداتة دةستةوة. با بةجورئةتةوة بلَيَين كة ئيَمة كؤيلةي ثيَناسة نين. دةبيَت ئازادي و هةلَبذاردن لةخؤماندا هةستثيَبكةين. دةبيَت سةرضاوة و ذيَدةري هةلَبذاردني خؤمان لة هةموو شتيَكدا بة رِؤشني ببينين!

ديةي خؤت شويَن رِوانيني مرؤي سووك و رِيسوا مةخة

ضوون دةتكيَشنة سةركةلاكي تؤثيو ئةم دالَةكةرخؤرانة

مةولةوي

ئةوةي كة دةلَيَم ئازادي مةسةلةيةكي دةروونية، هةلَقولاَوي ئةو هةقيقةتةية كة ئيَمة سةرةتا رِيَطريطةليَكمان لةسةر رِيَطةي هةلَبذاردندا نةبووة. بةلَكو ئةم رِيَطرييانةيان هيَواش هيَواش لةسةر رِيَطةي ئيَمةدا ضاندووة. باوك، دايك، هاووازييةكانمان، مامؤستايان، دةزطاكان، هةموو ئةم فاكتةرانة و فاكتةرطةليَكي تر رِيَطرييان لةسةر رِيَطةي ئيَمة ثيَكهيَناوة و ئةمرِؤ ئيَمة لةناوةوة هةست بةقورسايي و سةركوت دةكةين! ئةم هةست بةقورسايي و سةركوتكردنة ضيية؟ با لة خؤ رِابميَنين تا بةرِؤشني هةست بةم قورسايي و سةركوتكردنة دةروونيية بكةين و كةمتر دلَ بةثيَناسة و شيكردنةوة خؤشبكةين! بؤضي دةبيَت دلَ بة زانياري و يادةوةرييةكان خؤشبكةين؟ بؤضي نابيَت بةهةست و ئيدراكي خؤمان و بيَميانجي لة مةسةلةكان تيَبطةين؟ هةستبكةين كة ئازادنين و دةبيَت بؤ هةر كار وكاردانةوةيةكي خؤمان بةهؤيةك قايلبين. دةلَيَي هةميشة لةثيَناوي خةلَكيدا بةربةستمان لةسةر رِيَطاي ئازادي و ئيرادةي خؤمان داناوة.

دةم بةدةم ثيَبةستراوي داوي نويَين

هةر يةك لة ئيَمة طةر ببيَتة باز ياسمرخيَك

مةولةوي

ضيرؤكي ديلبووني مرؤظ، ضيرؤكيَكي طةورةية. دةكريَت بلَيَين مرؤظ لةم ديليَتييةدا ثيَداطري دةكات.

ضونكة تؤ بوويتة طولَخؤر هةر كة ئةو

دوذمن تؤ لة طولأ دووردةخاتةوة

مةولةوي

باسي خووة، باسي نائاطايية، باسي مةرجبةندبووني مرؤظة، باسي طؤرِيني مرؤظة. باسي سةقامطيربووني سةنتةرة لة هزردا، سةنتةريَك كة ثاريَزةري لةبةركراوةكانة، ثاريَزةري ئةو بةهايانةية كة جيَطاي ثةسةندي ئيَمةن، ثاريَزةري داراييةكانمانة، ثاريَزةري سةرمايةكانمانة، ثاريَزةري خوو و نةريتةكانمانة، ثاريَزةري رِةوشي ئيَستاية؛ ئةو رِةوشةي كة ئيَمةي ترنجاندؤتة نيَو طوشار و ناخؤشيةوة [8].

ئازادي ضيية؟ هةلاَتنة لة تةنطانةكان! وةلاناني هةموو ميراتييةكاني رِابوردووة، بةجيَهيَشتني هةموو ئةو ويَنانةية كة لة هزردا كؤمانكردونةتةوة. ئةمة  لةطةلَ قبولَكردني خوو و نةرينةكان لة ذياندا يةكناطريَتةوة! ئةوةي وابةستةي ثيَكهاتة كؤمةلَيةتييةكانة، ناتوانيَت ضاوةرِواني ئازادي و هةلَبذاردني هةبص؟ ئازادي و هةلَبذاردن بة وازليَهيَناني نةريتةكان دةبيَت، بة وازهيَنان لة خووةكان دةبيَت، بة وازهيَنان لةو سةنتةرانة دةبيَت كة خةروارص لة زانياريان لة خؤياندا كؤكردؤتةوة! لة ئازاديدا سةيركردن بص هةلَبذاردنة. كاتص ثةيوةندي نيَوان سةنتةر و شتيَكي دةرةوةي سةنتةر بثضرِيَت ضي دةميَنيَتةوة؟ هيض! ئازادي رِيَكردنة بةناو هيضدا! ئةوةي كة بمانةويَت ذيان بةشيَوازي رِابوردوو دريَذثيَبدةين و يةخسيري بؤ نموونة "نمرة"ي منالَي تؤ و منالَي من بين، قسةيةكي بةلاشة! ئةوةي كة بةحةسرةتي مداليا و برِوانامة و ناوونيشان بميَنينةوة و ئوميَد و تةوةقوعي ئازاديمان هةبيَت ئةمة جؤرة فريويَكة كة بةدريَذايي تةمةن ئةسيري بووين! ئازادي ياني نةبةسترانةوة بة شتيَكةوة. ئايا دةتوانن لة سةرمايةكاني خؤتان ئازاد بن؟ ئايا تا ئيَستا ئةم ثرسيارةتان لةخؤتان كردووة؟ هةنطينص ضةمكي ئازاديتان بؤ حةلبوو، ضةمكي هةلَبذاردنيشتان بؤ حةلدةبيَت. وةختص مرؤظ لة رِيَطرييةكان ئازادببيَت خؤبةخؤ مرؤيةكي خاوةن هةلَبذاردنة! مرؤظي خاوةن هةلَبذاردنيش مرؤظيَكة بةطيان و دلَي خؤي هةست بةبةرثرسياري دةكات. بةرثرسيارييةك كة ئيَمة بة لةدةستداني ئازادي و هةلَبذاردني خؤمان لة مندالَييةوة خستومانةتة لاوة.

لة دةرووني خؤتدا بؤ كاني بطةرِص

تا لة منةتباري هةر قسةيةكي ناخؤش رِزطارت بيَت.

مةلي خؤتي، رِاوي خؤتي، داوي خؤتي

سنطي خؤتي، رِايةخي خؤتي باني خؤتي

جةوهةر ئةوة بيَت كة لةسةر ثيَي خؤي وةستاوة

ئةو كؤلَةكةية بيَت كة بؤتة لقيَكي ئةو

مةولةوي

دةبيَت ئةوة وةلابنيَين كة وةكو نةخؤشي تووشي بووين. دةبيَت بطةرِيَينةوة بؤ ناوةرِؤكي خؤمان و طةرِانةوة بؤ ناوةرِؤك دروشمي ئيَمة بيَت! هةرضي هةية لة دةرووني ئيَمةداية. كانيي بووني ئيَمة لة ضاوةرِواني ثاكي و ثاكذبوونةوةي نويَداية. بةجورئةت و هيَزةوة    لةمة تيَبطةين.

دةزاني بؤضي ئاويَنةكةت رِؤشن نيية

ضونكة زةنطارةكةي لة رِوخساري جيا نيية

مةولةوي

ئةمةي كة ئاويَنةي بووني تؤ رِؤشن و تيوار نيية، هؤكةي ئةوةية كة ذةنططرتوويةتي. ذةنط ضيية؟ يادةوةري تؤية. ئةو يادةوةرييةي كة لة مندالَييةوة تؤي وةكو ثوشيَك سةرطةردانكردووة. نازانيت رِيَطةت كامةية و ضالَوضؤلَت كامةية. خؤت لةرِةطةوة هةلَكيَشاوة.

كةي بةندي بةنديخانة ئازادة

كةي طرفتاري بةلَا شادمانة

مةولةوي

مردن ضيية وا مرؤظ دةبيَت ليَي بترسيَت

 

سياتل، 3ي ئوطؤستي 1950

ثرسياركةر: مردن ضية وا مرؤظ دةبيَت ليَي بترسيَت؟

كريشنا مورتي: ئايا دةزانيت مردن ضية؟ ئايا ئيَوة لة مردن دةترسن؟

‌‌ثرسياركةر: بةلَي ئةي ضؤن، من دةترسم.

ثرسياركةريَكي تر: نةخيَر ناترسم.

كريشنا مؤرتي: ئايا ئيَوة لة بةكؤتاييطةيشتن ناترسن؟ بةم ثيَية بص، دةبيَت زؤر لة ذيان تيَر بن؟‍! ئةطةر مردن بة كؤتاييطةيشتن نةبيَت ئةي كةواتة ضية؟ ئايا ئيَوة لة وازهيَنان لة هةموو بيرةوةري و ئةزمونةكانتان و ئةو كةسانةي خؤشتان دةويَن، كة لة رِاستيدا هةموو ئةمانة خودي ئيَوةن، ناترسن؟

ثرسياركةر: ئيَمة مردن ناناسين، ئيَمة تةنيا شتيَك كة دةيزانين ئةوةية كة مردني كةسيَكي تر ضية.

كريشنا مؤرتي: بةلَطةنةويستة مردن شتيَكة ئيَمة نايناسين، ئيَمة تةنيا دةتوانين بة شيَوةيةكي نارِاستةوخؤ تاقيبكةينةوة. مردن واتة كؤتاييهاتن لة رِوي دةرووني و جةستةييةوة.

ثرسياركةر: ئيَمة كاريَكمان بةسةر شيَوةي مردنةوة نية بةلَكو كارمان بةسةر طرفت و مةسةلةي ترس لة مردنةوة هةية.

كريشنا مؤرتي: جا كةوابص رِيَطةبدةن ثيَكةوة بضينة سةر ئةم كيَشةية و بةيةكةوة تاقيبكةينةوة و كةشفي بكةين. ئيَمة لة مردن دةترسين، ئيَمة لة شتيَك كة بة شيَوةيةكي تايبةت و ئيجابي دةيناسين ناترسين. ترس تةنيا ثةيوةندي بة شتيَكةوةية كة نادلَنياية و دةشيَت زةرةرمةندمان بكات و ئاسايشمان ليَ هةلَطريَت. مردن نادلَنياييةكة، هةر لةبةرئةوةشة كة ليَيدةترسين. ئةطةر ئيَمة بمانتوانيباية هةموو ناوةرِؤك و بايةخي مردن و واتاي ئةوةي كة لة ثشت ئةوةوةية، بناسين، لةو حالَةتةدا هيض ترسيَكمان نةدةبوو، واية يان نا؟ بةم ثيَية ضؤنضؤني دةتوانين بزانين مردن ضية؟ ضؤنضؤني ئيَمة دةتوانين مردن لةو ساتةوةختةدا بناسين كة دةذين؟

ثرسياركةر: ئيَمة ضؤنضؤني دةتوانين بةبص تاقيكردنةوةي مردن، مردن بناسين؟

كريشنا مؤرتي: ئيَمة دةمانةويَت تا يةك خولةكي تر لةم كيَشةية تيَبطةين. ثةيبردني شيَوازة زةينيةكان بؤ ئيَمة كيَشةيةكي طةورةية!! زةين دةيةويَت نةزاني بطؤرِيَت بؤ زانايي، ئةمة يةكيَكة لة كيَشةكاني ئةو. زةين دةلَيَت: "ئةطةر من نةزانم كة دواي مردن ضية، دوضاري ترس و تؤقين دةبم، بةلاَم ئةطةر تؤ بتوانيت من دلَنيابكةيتةوة كة بةردةوامييةك بووني هةية، ئةوا لةو حالَةتةدا ئيدي من ناترسم". زةين بةدواي دلَنيايي و يةقينةوةية، بةلاَم مادامةكي بة دواي يةقينةوةين دةبيَت ترسيش هةبيَت. ئةوة مردن نية كة ئيَمة ليَيدةترسين، بةلَكو ئيَمة لة نادلَنيابوون دةترسين. ئيَمة تةنيا كاتيَك دةتوانين كاربكةين كة هةست بة ئاسايش دةكةين، خؤطةر ئةم هةستةمان ليَ زةوت بكريَت، دوضاري ترس و تؤقين دةبين، بةم ثيَية ئةطةر تيَبطةين مردن ضية، ئةوا لة ترس رِزطاردةبين.

ثرسياركةر: ئةطةر من وةك كؤتاييةك برِوانمة مردن، ماتولأ خوازياري بةردةواميم ضؤنضؤني دةتوانم هةست بة ئةمان بكةم؟ بة دةربرِينيَكي تر ضؤنضؤني دةتوانم لة دةست حةزو ئارةزوم بؤ دلَنيايي  رِزطارم ببيَت؟

كريشنا مؤرتي: مرؤظ تةنيا كاتص دةتوانيَت دةربازبيَت ليَي كة سةبارةت بةوةي هيض يةقين و دلَنياييةك بووني نية، ئاطادار بيَت.

ثرسياركةر: بةلاَم ئيَمة دةمانةويَت لة ثةيوةند بة ئايندةوة يةقين ودلَنيا بين.

كريشنا مؤرتي: ئايا دةتوانين يةقينمان هةبيَت؟ ئيَمة دةمانةويَت دلَنيابين كة ئيَمة لة رابوردوودا ذياوين و لة داهاتوشدا بةردةوام دةبين. ئيَمة دةتوانين هةموو ئةوةي كة كتيَبة ئاينيةكان طوتويانة بخويَنينةوة، ئيَمة دةتوانين طوص لة ئةزموني كةساني تر بطرين و بةدواي متمانة و دلَنيايي ميانجييةكانةوة بين، بةلاَم ئايا ئةمانة ئيَمة لة ترس رِزطاردةكةن؟ مادام ئيَمة بةشويَن يةقين و دلَنياييةوةين، دةبيَت لة نادلَنياييش بترسين. تكاية سةرنجبدةن ئةمة رِازيَكي جينايي يان مةسةلةيةكي ئالَؤز و نارِؤشن نية. طةرِان و تويَذينةوة بؤ بةدةستهيَناني خالَي بةرامبةر و كةسبي دذةتيَزةكاني ئةوةي كة هةين و حةز بة خؤبةدوورطرتن و هةلاَتن لةوةي كة هةين، ترس دروستدةكات. واية يان نا؟ بةم ثيَية، رِوون و ئاشكراية ئيَمة دةبيَت ثةي بةوةبةرين كة مردن ضية. مردن ضية؟

هةقيقةتي مردن بووني هةية و ئيَمة دةلَيَين لةو هةقيقةتة دةترسين. ئايا ترس بة هؤي ئةم هةقيقةتةوة دروست دةبيَت يان بة هؤي وشةي مردنةوة يان ئةوةي كة هةست سةربةخؤية لة وشة؟ ئيَمة لة بةرامبةر وشةكاندا كاردانةوة ثيشاندةدةين وشةطةلي وةكو خوا، ئةوين، كؤمؤنيزم  و ديموكراسي لة ئيَمةدا كاردانةوةطةليَكي عةسةبي و دةرووني تايبةت دروستدةكةن. واية يان نا؟ كاتي ئيَمة باوةرِمان بة (خوا) هةية و دةربارةي (ئةو) قسةدةكةين، هةست بة باشي دةكةين. وشةطةلي لة ضةشني مردن، رِق، ئةلَمانيةكان، رِوسةكان، هنديةكان و رِةشثيَستةكان، هةموويان لة رِوانطةي ئيَمةدا  واتاي نائاسايي قوولَيان هةية. كةواتة دةبيَت تيَبطةين كة ئايا ئةو هةستةي ئيَمة ناوي ترسي ليَ دةنيَين، واقيعيةتيَكة يان تةنيا بةرئةنجامي ئةو وشانةية كة بةكاريان دةهيَنين.

ثرسياركةر: واقيعيةت واتايةكة كة ئيَمة بة وشةكاني دةدةين.

كريشنا مؤرتي: وةرن ثيَكةوة لةم مةسةلةية بكؤلَينةوة. ئةطةر ئيَمة بةتاسةوةبين و بمانةويَت لة ترس رِزطارمان بيَت، دةبيَت تيَبطةين شيَوةي رِوانيني دروست لة ثةيوةند بةوةوة ضية؟ ئيَمة دةتوانين ضةندين فاكتةري جؤراوجؤر ببينين كة ئيَمة لةو شتة دةترسيَنيَت كة بة مردن ناويدةبةين، بةلاَم نازانم ئايا  لةطةلَ ئةوةشدا هؤكاري تر هةية يان نا؟ ئايا خودي وشةي مردن لة ترسي ئيَمة بةرثرس نيية، ئةويش بة بيانوي واتاو تةداعيطةليَك كة لة ميَشك و زةيني ئيَمةدا دروستي دةكات؟ تكاية سةرنجبدةن، ضونكة لة ئةنجامي ئةم سةرنجدانةدا دةبينن شتيَك لةم كيَشةية دةكةويَتةوة. وشةي (مردن) خودي مردن نية، بةلاَم سةرباري ئةمةيش ئةم وشةية واتاي زؤر طةورةي بؤ ئيَمة هةية، وانيية؟

ثرسياركةر: وشة ئاماذةي زمني قةتعيةت و تةواوي لةخؤدةطريَت.

كريشنا مؤرتي: بةلَص،  هةروةها ئاماذةي زمني تةواويةتي ترسة نةذاديةكان، ترسة ضينايةتي و فةرديةكان. زةيني ئيَمة نةك تةنيا بةهؤي ئةو وشةيةوة، بةلَكو بةهؤي ضةندين وشةي وةكو، كاثيتاليزم، فاشيزم، شةرِو ئاشتي و زؤر وشةي ترةوة رِاهاتووة. وشةكان سيمبول، تةسةورات، خةيالاَت بايةخيَكي زؤر سةيريان بؤمان هةية، تةنانةت زؤر تر لة واقيعيات. لةبةرئةوةي ئيَمة بةبص وشةكان ناتوانين بيربكةينةوة. وشة بؤضوون و سيمبولة، بير؛ فؤنةتيكيَكة، سيمبولسازييةكة، تةخةيولبازييةكة و تؤمةتهةلَدةبةستيَت. ئةطةر ئيَمة تةسةوراتي سيمبولةكان يان وشةطةليَكمان نةبوواية، هيض بيرةوةرييةكيشمان نةدةبوو. بةثيَي ئةمة ئةوة حةقيقةتي مردن نية كة ئيَمة ليَيدةترسين، بةلَكو ئيَمة لة وشةي مردن دةترسين. ئيَمة هةروا هةستدةكةين ترس كاتيَك دروستدةبيَت كة زةين عادةتي كردبيَت بة يةقين و دلَنيايي، رِوبةرِوي نايةقين ببيَتةوة. بة دةربرِينيَكي تر، ميَشك كة خؤي بةرئةنجامي زانين و رابوردووة، رِوبةرِووي نةزانين و ئايندة دةبيَتةوة.

ئيَستا ثرسياري دواي ئةوة ئةمةية، ئةطةر ئيَمة بةو هةستةي بة ترس ناوديَري دةكةين نةمانوتاية (ترس)، ئايا هةر لة بنةرِةتةوة ترسيَكي ئاوا بووني دةبوو؟ ئايا هةست بةبص وشةي (بوون) بووني هةية؟

ثرسياركةر: وشة تةنيا نازناويَكة بؤ هةست، ئيَمة ملكةضين ناويَك بة هةست ببةخشين. ئةمة تةنيا رِيَطايةكة بؤ دياريكردني هةست.

كريشنا مؤرتي: كاتص ئيَمة ترس لة مردن لةبةرضاودةطرين، ئايا يةكةمجار هةست ديَت يان وشة؟ ئايا وشة هةست دروستدةكات يان هةست سةربةخؤية لة وشة. ئةم مةسةلةية يةكجار طرنطة و ئةطةر بة قولاَيي ئةم مةسةلةيةدا رِؤبضين شتيَكي طرنط دةبينين.

 

كاتص ئيَمة  لةطةلَ هةقيقةتي مردن رِوربةرِووين، ناويَكي ثص دةبةخشين. ناو؛ هةستي نايةقين بة ئيَمة دةبةخشيَت كة حةزمان لي نية و دوضاري ترس وتؤقينمان دةكات، ئيَستا مردن شتيَكي تازةية، هةقيقةتي مردن روبةرِوبوونةوةيةكي نويَية، بةلاَم سةرباري ئةمة هةرئةوةندةي ناويَكي دةدةينص، دةيكةين بة شتيَكي كؤن. هةر كاتص ميَشك هةقيقةتيَكي تازة  يان رِوداويَكي نوص و هةستيَكي نوص بةدةستدةهيَنيَت، يةكسةر ناويَكي ليَ دةنيَت، دياريدةكات و ثيَناسةيدةكات. لةبةرئةوةي ئيَمة ثيَمانواية ئةمة تاكة رِيَطةي ثةيبردني ئيَمةية بة شتةكان، واتة طؤرِيني شتيَكي نوص بؤ شتيَكي كؤن. ئةمة تةنيا شيَوازيَكة كة ميَشك كاري ثيَدةكات، ئةمة تةنيا كاريَكة ئيَمة بص سص و دوو ئةنجامي دةدةين. رِةنطة ئةم كارة لائيرادييانة بيَت، بةلاَم بةهةرحالَ ئةمة كاردانةوةي ئيَستاي ئيَمةية، ميَشك ناتوانيَت دةربارةي (نوي) بيربكاتةوة، بةم ثيَية هةميشة لة ضوارضيَوةي (كؤن)دا ليَكيدةداتةوة. بيركردنةوة ثرؤسةيةكي فؤنةتيكمةندة، واية يان نا؟ كاتص ئيَمة بةهؤي هةقيقةتيَكةوة كة بة مةرط ناوي دةبةين دوضاري بةركةوتن دةبين، بةبيركردنةوة لة بارةي ئةوةوة كاردانةوة ثيشان دةدةين و ئةو زاراوةثيَدانة ترس دروستدةكات.

ئيَستا كيَشةكة ئةمةية: ئايا بواري ئةوة هةية كاتص ئيَمة بةهؤي ئةو شتةوة كة ناوي (مردن)مان ليَناوة و داواي بةربةرةكانيمان ليَدةكريَت، هيض كاردانةوةيةكي لةفزي ثيشان نةدةين؟

ثرسياركةر: من دةلَيَم نة ْ. .

كريشنا مؤرتي: ئةطةر هةولَت نةداوة ضؤن دةلَيَي (بةلَص) يان (نةخيَر)؟

كاتص من ثرسياريَكي ئاوا لة ئيَوة دةثرسم، ئيَوة لةلايةن شتيَكةوة  بانطهيَشتي بةربةرةكانيكردن دةكريَن و كاردانةوةي هةنوكةييتان ئةوةية كة هةولَبدةن وةلاَميَك بدؤزنةوة، ميَشكتان دةستبةكاردةبيَت و يةكسةر وشة دةردةثةرِيَتة دةرةوة. تكادةكةم برِواننة ميَشكتان و ببينن كاتص شتيَك لة ئيَوة دةثرسن كة نايزانن، ميَشك بيَدةنط ناميَنيَتةوة، بةلَكو هةولَدةدات ثةي بة (نوص) بةريَت و بص ثسانةوة بؤ بةدةستهيَناني وةلاَميَكي دروست دةطةرِيَتةوة بؤ لاثةرِة كؤنةكاني يادةوةري.

ثرسياركةر: ئاكامي لؤذيكيانةي بةلَطةهيَنانةوةكةي ئيَوة وةستاني ثرؤسةي بيرة.

كريشنا مؤرتي: تكادةكةم ورياي ئةوة بن ئةم بةلَطةهيَنانةوةية لؤذيكييانة نيية، بةلَكو رِوانينيَكي ثراكتيكي واقيعية. ئةطةر ئيَوة تاقيبكةنةوة دةبينن ضي رِودةدات. كاتص ميَشك رووبةرِووي شتيَكي نوص دةبيَتةوة كة هيض وةلاَم و وشةيةكي بؤي نيية، بيَدةنط دةبيَت. كاتي ئيَمة شتيَكي تةواو تازة دةبينين كة جيايناكةينةوة و ناتوانين بةهؤي شتيَكةوة كة ثيَشتر زانيومانة بيناسين، ناوي لي نانيَين، بةلَكو تةنيا تةماشاي دةكةين، تا تيَبطةين ئةو شتة ضيية و لةودا ضوارضيَوةي سةرنجي هؤشيارانة، هيض جؤرة زمانةوانييةك بووني نية، هةرئةوةندةي دةستبكةين بة لةفزمةندي هةر تاقيكردنةوةيةك لة تازةيي دةوةستيَت و كؤن دةبيَت، واية يان نا؟

ثرسياركةر: ئةطةر تاقيكردنةوةكة تةواو تازة بيَت، شتيَك بووني نية كة كاري زمانةواني دةربارةي بكريَت؟

كريشنا مؤرتي: بةدلَنياييةوة، بةم ثيَية ئةطةر ئيَمة دةربارةي مردن كاري زمانةواني نةكةين، ئةوا مردن شتيَكي تازةية. ئةطةرضي مردن وشةيةكة، بةلاَم ناوةرِؤكي ئةو وشةية و ضؤنيةتي مةرجبةندبوونةكةي لي دةردةضيَت، لةو حالَةتةدا دةتوانين تةماشاي مردن بكةين. ئيَستا ئةو مةودا زةينيية كة بة هؤي نويَوة ناضار بة بةربةرةكاني دةبيَت، بةلاَم كاري زمانةواني دةربارةي نةكراوة و بص ثسانةوة بة تةماشاكردني بيرةوةريية كؤن و لاثةرِة كؤنةكان بؤ بةدةستهيَناني وةلاَمي دروست، كاردانةوة ثيشان نادات ضيية؟ ئايا ميَشكيَكي ئاواش نوص نية. شةرتي بوونة كؤنة تورِهةلَدراوةكان، نيطةراني و جؤش و خرؤشةكان نةماون و ليَكؤلَينةوة و طةرِاني كؤتايي هاتووة،  كاتص بةربةرةكانيخوازي نويَية ميَشكيش نويَية، ترس لةكويَية؟

ثرسياركةر: ميَشك نويَية، بةلاَم بةربةرةكانيخوازي تةنانةت بةبص بووني يةك ناويش هةر كؤنة.

كريشنا مؤرتي: مردن تةنيا كاتص كؤنة كة ئيَمة دةستنيشاني بكةين و بيناسين. ئيَمة مردن لة رِيَي وشةكان و ميَشكةوة، كة هةر هةمان مةرجبةندبووني تاكة، دةناسيَنين. مردن كؤنة، ضونكة هةموو ئاماذةكاني ترس، بير وباوةرِ، دلَخؤشيدانةوة و هةلاَتني لةخؤطرتووة. ئيَمة هةميشة بة زاناييةوة لة مردن نزيك بووينةتةوة، جؤري بيركردنةوةي ئيَمة جؤريَكي كؤنة، بؤية ئيَمة وةك مردن ئةو دةستنيشان دةكةين، بةلاَم ئةطةر جؤرة رِوانينيَكي نويَمان هةبيَت، ئةطةر بة ميَشكيَكي تازة  و تةواو دابرِاو لة (كؤن)ةوة بةرةو ئةو بيَين، شتةكة ضيدي ئةو شتة نيية كة ئيَمة بة مردن ناوي دةبةين، بةلَكو رةنطة شتيَكي تةواو  جياواز بيَت.

ثرسياركةر: هةتا ئةطةر ناويَكيشي نةدةينص، دةبيَت بزانين كة خةريكين سةيري ض شتيَك دةكةين.

كريشنا مؤرتي: ئةمة هةمان ئةو شتةية كة من خةريكم ثيَشنياري ئةنجامداني دةكةم. وةرن هةولَبدةن تا تيَبطةن كة ئايا ئيمكاني رِاوةستاني ثرؤسةي لةفزمةندي و تةنيا تةماشاكردن بؤ ميَشك بووني هةية؟

ئةطةر ميَشك بتوانيَت كاريَكي ئاوا بكات، لةو حالَةتةدا ئايا شتيَك كة ميَشك خةريكة تةماشايدةكات و تازةية، جياية لة خودي ميَشك، ميَشكيَك كة خؤيشي تازةية؟ ئايا لةنيَوان تيَكهةلَثذان و مشتومرِ و سةيركةريَكدا كة دةرِوانيَتة مشتومرِةكة نيَوان و ثؤليَنبةندي هةية؟

ثرسياركةر: سةيركةر مشتومرِةكة دروستدةكات.

كريشنا مؤرتي: ئيَوة لة وةلاَمدانةوةدا زؤر ثةلةتانة، تكاية ئةوةي من دةيلَيَم بة وشةكاني خؤتان ماناكةي ليَكمةدةنةوة، ضونكة لةو حالَةتةدا هةموو ماناكةي لةدةستدةدةن.

ثرسياركةر: ئةطةر ئةوانة هةردوكيان تازةن لةو حالَةتةدا ضؤنضؤني دةتوانين بلَيَين ئةوانة يةكسانن يان جياواز؟

كريشنا مؤرتي: ئايا كاتص كة زةين نويَية، مشتومرِ، كة خؤيشي نويَية، لة دةرةوةي ميَشكداية؟

كيَشةكة لةمةداية، تا ئةو كاتةي ئيَمة بة رِاستي ئةوة تاقينةكةينةوة، ئةو شتة بضووكترين ماناي بؤمان نيية.

ئةوةي نويَية مردني نيية، ضونكة بةردةوام لة حالَي (بوون-شدن)داية و هةرطيز (كؤن) نية، هةر بؤية تةنيا (كؤن)ة كة لة بة كؤتاييطةيشتن دةترسيَت. ئةطةر ئيَمة بة شيَوةيةكي قوولَ بة كرؤكي ئةم مةسةلانةدا برِؤينة خوارص، دةبينين ميَشك نةك تةنيا دةتوانيَت لة ترسي مردن ئازاد بيَت، بطرة دةتوانيَت لة هةموو شيَوةكاني ترس رِزطاري بيَت.

 

 

تيَبيني: ئةم طفتوطؤية و طفتوطؤكاني (من لةمردن دةترسم مردن ضيية، بؤضي لةمردن دةترسين، تا لةكات و ئةوين تيَنةطةين لةمردن تيَناطةين) لةم سةرضاوة فارسييةوة وةرطيراون:

مرط، كريشنا مورتي، ضاث اول 1377 هجري شمسي، انتشارات بهنام،ص91-98، لندن 12جون 1962، ترجمة: مرسدة لساني.

 

  

من لة مردن دةترسم، مردن ضيية؟

ظارناسي 17ي ذانويةي 1954

ثرسكةر: من لة مردن دةترسم. مردن ضيية؟ضؤنضؤني دةتوانم ترس لة مردن لة خؤمدا بكوذم؟

كريشنا مؤرتي: ثرسياركردن زؤر ئاسانة، هيض وةلآميَكي "بةلَص" يان "نةخيَر" بؤ ذيان بووني نيية، بةلآم هزري ئيَمة خوازياري ئةم"بةلَص" يان "نةخيَرة"ية، لةبةرئةوةي بةو جؤرة ثةروةردةكراون كة بير لةضي بكةنةوة نةك لةوةي ضؤنضؤني ثةي بة شتةكان بةرن و ضؤنضؤني دياردةكان ببينن. كاتص دةلَيَين"مردن ضييةو ضؤنضؤني دةتوانم ليَي نةترسم"؟ لةراستيدا خوازياري فؤرمؤل و ثيَناسةطةليَكين، بةلآم هةرطيز نازانين ضؤنضؤني لة ثةيوةند بة طرفت و كيَشةيةكةوة بيربكةينةوة.

روخسةت بدةن با ثيَكةوة بزانين: ئايا دةتوانين دةربارةي  طرفت و مةسةلةيةكي وةكو (ترس لة مردن) بيربكةينةوة؟ مردن ضيية؟ نةمان و راوةستانة لة بوون، يان بة دةربرِينيَكي تر بةكؤتاييطةيشتنة. ئيَمة دةزانين كة دواجار كؤتاييةك هةية. ئيَمة هةموو رؤذص ئةم راستيية لة ضواردةوري خؤماندا دةبينين.  لةطةلَ ئةوةشدا نامانةويَت  بمرين."من" هةمان ئةو ثرؤسةيةية كة دةلَيَت"من خةريكم بيردةكةمةوة، من خةريكم زانستي خؤم تاقيدةكةمةوة." بةدةربرِينيَكي تر"من" دةلَيَت ئةو شتانةي ضاندومن و ئةو شتانةي لةبةرامبةرياندا بةرهةلَستي دةكةم، هةروةها كةسايةتي، ئةزمون ، زانيني وردو راشكاو، توانا، جواني وجةمال، بة كورتييةكةي دةمةويَت هةموو ئةمانة بثاريَزم و نامةويَت ئةمانة تةواوبن. من دةمةويَت بةردةوام بم، من هيَشتا كؤتايم نةهاتووة، من نامةويَت بةكؤتايي بطةم، بةلآم  لةطةلَ ئةوةشدا كؤتايي هةية. بةلَطةنةويستة هةر ئؤرطانيزمص كة لةحالَي كاركردنداية دةبيَت بةكؤتايي بطات، كةضي ميَشكي من شتيَكي لةم ضةشنة قبولَناكات. لةبةرئةوة دةستدةكةين بةداهيَناني جؤرة باوةرِيَك و جؤرة بةردةوامييةك. من دةمةويَت ئةم باوةرِو بةردةواميية وةرطرم لةبةرئةوةي ئةو تيؤري و هةلومةرجانةم كاملَكردوة كة تياياندا بةردةواميم هةبص. يةكص لة تيؤرييةكان ئةمةية كة دوونايدوون بووني هةية. ئيَمة لةو بارةيةوة ضةلةحانص و دةمةقالَص ناكةين كة ئايا بةردةواميَتي يان سةرلةنوي ذيانةوة بووني هةية يان نا؟ طرفتي ئيَمة ئةمة نيية. طرفتةكة ئةوةية تةنانةت ئةوكاتةش كة ئةم باوةرِةت هةية ديسان هةر دةترسيت. ضونكة سةرباري هةموو ئةم قسانة هيض يةقينيَك بووني نيية، بةلَكو هةميشة نةبووني يةقين لةئاراداية. لةبةر ئةوةي هزر بةناسيني كؤتايي و ترسان، تا ئةوجيَيةي كة دةشيَت؛ بة ذيانةوة دةلكي